جستجو در سایت :   

عنوان پایان نامه:

صورخیال در شعر حافظ

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده پایان نامه درج نمی گردد

(در فایل دانلودی نام نویسنده موجود می باشد)

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

(ممکن می باشد هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود اما در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل می باشد)

فصل اول: کلیات

بخش اول: مقدمه

سخن گفتن درمورد ی شاعر بلند آوازه ی شیراز ، این ستاره ی درخشان آسمان ادب فارسی که از دیرباز ، زندگی و آثارش مورد توجه هزاران  هزار از اهل ذوق و دانش و معرفت بوده می باشد و محققان و سخن شناسان ، دیوان اشعارش را به محک نقد و پژوهش زده و گفتنیهای بسیاری را گفته اند ، برای این حقیر که غیر از عشق به آستان والای آن بزرگ مرد خدا بضاعتی ندارد ، کاری بس دشوار و طاقت فرسا بود . امّاهمین عشق به او با نیّت این که «ارادتی بنما تا سعادتی ببری» به وی این جرأت را بخشید که «صورخیال در شعر حافظ» را به عنوان رسالۀ پایان نامۀ  خود  برگزیند .

آری حافظ این شاعر عشق و معرفت ، نیروی دردناکی را که در جانش بود و امانش نمی داد و آشوبی در درونش ایجاد کرده بود ، همانند رنگین کمانی در آسمان ادب فارسی ، نمودار ساخت زیرا با گزینش و ترکیب واژه های مناسب امّا ساده و معمولی ، رمزها و نمادهایی معماّیی آفرید و پیام سرشار از عشق خود را به عنوان معجونی شفابخش و مفرّح با بیانی سحرآمیز در گوش آدمیان نجواگر گردید .

او هنرمندی می باشد که با هنر خویش ما را  از جهان می رباید و با جلوه ای غنی تر و پر هیجان تراز هستی ، آشنا می سازد که هشیارانه یا غیرهشیارانه در هوای آنیم ؛ او با هنرش وجود روحانی ما را از معنویات پر می سازد و با داروی معجزه آسای خود ، درد ملالت زندگی را تسکین می بخشد.

البته هر اندازه که سخن حافظ، روان و ساده می نماید و هر کس آن را ترجمان ما فی الضمیر خود یابد و نسبت به آن جذبه و کشش خاصی ـ که مافوق جاذبه سخن معمولی و عادی می باشد ـ در خود احساس می کند ، به همان اندازه روشن ساختن رمز جذّابیّت سخن او و در یک کلام نمایاندن همان نکته ای که باعث مقبولیت عام شعر او شده ، یعنی «صور خیال در شعر حافظ» دشوار می باشد زیرا بیانش سخنی می باشد که در آن ، حقیقت و امید و آرزو با پوچی و نا امیدی و جبر در هم آمیخته و با رنگ و بوی اعجاز و اسطوره و وحی بر صدر کلام سخنسرایان و سخنگویان ادب ، جایگاه و مرتبه ای والا و استثنایی به خود اختصاص داده می باشد.

  به درستی که حافظ از این جهت  ـ  یعنی کاربرد صور خیال  ـ  ممتاز می باشد چه  او در بهره گیری  از عناصر صورخیال ، کار را به حدّ اعجاز رسانده می باشد و آرایش کلام با صنایع معنوی همچون : تشبیه ، استعاره ، کنایه و مجاز را به گونه ای رقم زده می باشد که سخن علاوه بر فصیح و بلیغ شدن ، مناسب حال و مقام نیز قرار گیرد و این هنر از هر کسی بر نمی آید و یا حداقل هنر نمایی در این هنر ، کار هر کسی نیست . اما خواجه شیراز این یگانه علمدار میدان رندان و سر حلقه آزادگان و وارستگان با بهره گیری از تجربیات گرانبار انسانی در طّی تحوّل زبان فارسی و همچنین خوشه چینی و تلّمذ در مکتب وحی و قرآن ، براستی در این هنر ممتاز گردیده می باشد.

بخش دوم: اظهار مسأله

صورخیال یعنی شکل های مختلف تخیّل که شعر را با مفهومی خیالی و تصویری همراه می سازد زیرا عنصر معنوی شعر در همه ی زبانها و در همه ی ادوار ، همین خیال و شیوه ی تصور  ذهن شاعر در نشان دادن واقعیات مادّی و معنوی می باشد و زمینه اصلی شعر را صور گوناگون و بی کرانه ی این نوع تصرفات ذهنی تشکیل می دهد .

خیال یا تصور ، همان کوشش ذهنی شاعر می باشد که برای برقراری نسبت میان بشر و طبیعت انجام می دهد و شعر اگر با تخیّل همراه نباشد سخن موزون می باشد که شعر حقیقی محسوب نمی گردد . پس عناصر صورخیال مانند : تشبیه ، استعاره ، کنایه و مجاز با انواع مختلفی که دارند ، شعر را خیال انگیز کرده به آن مفهوم واقعی می بخشد .

حافظ که شاعری زیرک و رند می باشد با بهره گیری از عوامل مختلف ، غزلهایی هنرمندانه از خود به جا گذاشته می باشد که زبان حال همه ی افراد در سنین مختلف و در دوره های مختلف و در دوره های متفاوت می باشند و هیچگاه رنگ کهنگی به خود نمی گیرند . مانند عوامل این استواری و طراوت دایمی اشعار او ، بهره گیری از عناصر صورخیال می باشد که بسیار هنرمندانه به کار رفته اند و موجبات جاودانگی و جهانگیری شعر او را فراهم آورده اند و در یک کلام می توان گفت که راز بقا و افق درخشنده ی غزلهای خواجه ی شیراز ، هنر تخیّل انگیزی اوست که در این رساله مورد پژوهش و مطالعه قرار می گیرد.

بخش سوم: اهداف پژوهش

انگیزه ی حقیر در انتخاب این موضوع ، این بود که گوشه ای از عظمت هنری حافظ را ـ که آن چنان پوشیده می باشد ـ تا حدودی دریابد و این نکته را که ذهن بسیاری از نویسندگان و ادب شناسان را به خود مشغول داشته می باشد ، تا اندازه ای روشن سازد و از این طریق هر طالب علم و دانش پژوهی را که بخواهد در دیوان حافظ به پژوهش و تفحض بپردازد ، یاری نماید . تبیین آن که اگر چه عده ای از حافظ شناسان و ادیبان بزرگ تا حدودی در این مورد ، داد سخن داده و راه را برای پژوهندگان هموار ساخته اند امّا هنوز برجستگیای شعر خواجه ی شیراز آن گونه که بایستی و شاید ، مطالعه نگردیده و این مشکل به گونه کامل از سر راه ادب دوستان برداشته نشده می باشد زیرا دیوان حافظ یک مجموعه ی ادبی صرف نیست ، فراتر از ادبیات می باشد ، نامه ی زندگی می باشد ، زندگینامه ماست و چه جست و جوهای عالمانه ای که صرف ردیابی پیشینه مکتب فلسفی و مذهب کلامی و فرقه ی عرفانی حافظ شده و راه به جایی نبرده می باشد . همین موردها ، انگیزه ای گردید تا این رساله با هدف روشن سازی بیشتر هنرمندیهای حافظ نگاشته گردد.

بخش چهارم: اهمیت پژوهش

از آن جا که در دیوان حافظ ، صور بلاغی به گونه کامل مطالعه نشده و زیباییهای زیادی در دوران ادبیات نهفته می باشد لازم می باشد که زوایای پنهان این ابیات از لحاظ زیباشناسی مشخص گردد تا دانش پژوهان و علاقه مندان ادبیات با آن آشنایی بیشتر پیدا کنند از این لحاظ ، بحث و تتبع درمورد ی شعر حافظ در حوزه ی زیبایی شناسی ضروری گویا.

بخش پنجم: پرسش های پژوهش

1- صورخیال یعنی چه؟

2- عناصر صورخیال کدامند؟

3- تأثیر صورخیال در آثار ادبی چیست؟

4- حافظ ، چگونه از عناصر صورخیال در شعر خود بهره برده می باشد؟

5- صورخیال چه تأثیری در طراوت همیشگی و ماندگاری شعر حافظ داشته می باشد؟

بخش ششم: فرضیه ها

1- اهل ادب ، گاهی عناصر صورخیال را برای زیباسازی در شعر خود به کار برده اند.

2- ابیاتی از غزلهای حافظ ، جزو بهترین نمونه های عناصر صورخیال هستند.

3- حافظ با زیرکی خاصی از عوامل صورخیال در شعر خود بهره برده می باشد.

4- عناصر صورخیال باعث جاودانگی و جهانگیری شعر حافظ شده اند.

فصل دوم: پیشینه پژوهش

بخش اوّل : تاریخچه پیدایش عناصر صورخیال

از آنجا که عناصر صورخیال ؛ یعنی تشبیه ، استعاره ، کنایه و مجاز ، همان صنایع اصلی علم اظهار می باشند بر آن شدیم تا مختصری از تاریخچه پیدایش علم اظهار را بازگو کنیم .

در سرزمین یونان ، کوچ و اختلاط طوایف و آمیخته شدن فرهنگهای نزدیک به هم باعث پیدایش فرهنگی کاملتر و وسیع تر گردید و در همین راستا ، اوضاع اجتماعی و اقدامات مدم آنجا در جهت رفع مشکلاتشان مانند ، طریقه ی مقابله در دادگاهها و مجالس بحث و غیره ، نیز موجب گردید که توجه آنها به تأثیر سخن خوب و مؤثر و به کار بردن شیوه هایی که کلام آنها را بهتر جلوه دهد ، جلب گردد و بدین طریق ، آرام آرام پایه های فنون ادبی گذاشته می گردید و همچنین تعدّد و تنوّع طوایف بومی و کثرت خدایان و عقاید مختلف درمورد آنها و گوناگونی چگونگی ی ابراز  این عقاید و احساسات نسبت به خدایان ، همگی دست به دست هم داد موجب پیدایش هنر در زمینه های مختلف گردید .

زیرا هر کدام از آن طایفه ها به شیوه های خاص خود مثلاً ، غم انگیز ( تراژدی ) یا با نشان دادن قدرت و شجاعت ( حماسه ) و یا با همراه با شادمانی و پایکوبی ( شعر و موسیقی ) و غیره ، باورهای خود را نسبت به خدایان و ادیان ابراز  می کردند . زیرا هر کدام از خدایان را مظهر یکی از این موردها می دانستند .

این شکل گیری هنر ، شامل شاخه های مختلف ادبیات مانند : شعر ، موسیقی ، نمایش ، داستان و غیره گردید و «فن اظهار» هم که یکی از علوم ادبی می باشد در آن جا شکل گرفت و به همراه دو علم معانی و بدیع ، علوم بلاغی را تشکیل داد که مدتها به همین نام به کار گرفته شدند امّا بعدها در زبانهای مختلف از یکدیگر جدا شدند و سه علم مجزّای معانی و اظهار و بدیع در قلمرو ادبیات ، استقلال یافتند .

عامل شکل گیری «فنّ اظهار» در یونان باستان ، وجود دادگاههای متعدد بود که باعث توجّه به فن خطا به مؤثر سخن گفتن گردید و سوفسطائیان به ظرایف فنّ خطابه و مغالطه ، توجّه بسیار داشتند تا این که بعدها افلاطون در مورد خطابه ، بحث های دقیقی نمود و این نکته را مطرح نمود که خطابه  بایستی  با توجّه به روحیات شنونده ایراد گردد و این همان مطلبی می باشد که در عصر عباسی به علم معانی ما به صورت سخن گفتن به مقتضای حال مخاطب مطرح گردید .

پس از افلاطون ، ارسطو کتاب مستقلی در این فنّ نوشت و از سبکهای خطابه و صنایعی که در مؤثر کردن کلام به کار می طریقه ، سخن گفت . پس به گونه کلّی می توان گفت که اساس بلاغت چه در شرق و چه در غرب دو کتاب ارسطو یعنی «بوطیقا» و «رطوریقا» می باشد.   ارسطو در کتاب «رطوریقا» از خطابه به عنوان شیوه ای که از همه ابزار و وسایل ترغیببه مقتضای مورد ، بهره گیری می کند ، سخن می گوید . از این رو از صناعات مختلفی که سخنور از آنها برای تأثیر نهادن بر شنونده بهره گیری می کند ـ مانند : ضرب المثل ، تشبیه ، استعاره ، اغراق و جناس ـ  بحث می نماید.

ارسطو با توجّه به فنّ سخنرانی که در یونان رواج داشت ، علوم معانی و اظهار را در کتاب رتوریک (Rhetoric ) خود مطرح نمود . رتوریک در اصل هنر گفتن به نحو مؤثر یا به تعبیری هنر ترغیب و تشویق کردن می باشد و از اصول و شیوه های عرضه افکار به طرزی روشن و مؤثر و بر انگیزنده در قالب عباراتی جذّاب و دلنشین سخن می گوید .

در اروپای قرون وسطی ، رتوریک اهمیت بسیار داشت و آن را جزو سه علم : دستور زبان ، منطق و خطابه می دانستند که برای اخذ درجه دکتری لازم بوده و خطابه را به متابعت از ارسطو مرکّب از سه جزء : ابداع ، تبویب مطالب و سبک می دانستند . سبک ، انتخاب کلمات مناسب و بهره گیری از صنایع بدیعی و آهنگ و وزن بود تا مطالب هر چه بیشتر شیوا و مؤثر باشد . حتّی تا اوایل قرن نوزدهم هم هنوز رتوریک در مفهوم قدیمش که سخن گفتن مؤثر می باشد ، مطرح بود ، زیرا همگان عقیده داشتند که ادبیات مخصوصاً شعر ، صناعتی می باشد که از ابزار هنری سود می جوید تا بر خواننده اثر بگذارد .

در قرن نوزدهم ، نظریه های  بیانگرانه در ادبیات رایج گردید . در این نظریه ها  اثر ادبی را در  وهله اوّل به عنوان وسیله ای برای اظهار احساس ، خلقیات و نیروی ذهنی خود نویسنده می نگریستند . در قرن بیستم ، نظریه های ذاتی و عینی رواج پیدا نمود که  می گویند : بایستی به  اثر ادبی فقط به عنوان یک اثر ادبی نگاه نمود و فقط به ذات و عین آن توجه داشت و نیازی نیست که موردها دیگر مانند ذهن نویسنده و عکس العملهای خواننده در نظر گرفته گردد . این گونه موضوعات سرانجام باعث گردید تا از اهمیت «رتوریک» کاشته گردد ، یعنی بحث قدیمی علّت نمایی در ادبیات که آن را تأثیر و نفوذ در دلها می دانستند ، موقتاً فراموش می گردد . به همین جهت تدریس رتوریک از برنامه آموزشی بعضی کشور های اروپایی حذف گردید .

امّا از سال1950به بعد بحث ارتباط بین نویسنده و خواننده یعنی تأثیر اثر ادبی بر خواننده ، دوباره به صورت نوینی احیا گردید و تجدید حیات نمود و روز بروز گسترش پیدا نمود و از موضوعات مهم نقد ادبی به شمار آمد و نقد رتوریک یا بلاغی رواج پیدا نمود .(1)

با این تفاصیل گرچه در کتاب رتوریک از ارسطو ، مسایلی در باره معانی و اظهار و بدیع ، مطرح شده می باشد که اساس بحث های بلاغی در شرق و غرب می باشد امّا زیرا در میان غربیان مسأله ای همچون اعجاز قرآن مطرح نبوده می باشد ، این علوم در بین آنها، مثل مسلمانان پیشرفت نکرد تا اینکه در دوران معاصر ، توّجه به این علوم بخصوص علم «اظهار» رشد بسیار پیدا نمود به طوری که در سالهای اخیر کتب و مقالات متعددی در باب استعاره (Metaphor) نگاشته گردید .(2)

این تاریخچۀ رتوریک ( بدیع ) در غرب بود امّا آن گونه که از مقایسۀ کتابهای بلاغی فارسی با آثار رتوریک نویسان جدید غربی بر می آید ، علم معانی و اظهار در جهان اسلام ، علم مستقلی می باشد و اگر چه ریشه در همان آراء کهن ارسطو دارد امّا هیچ شباهت ظاهری با رتوریک غربیان ندارد.

تعداد صفحه : 215

قیمت : 14700 تومان

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   پایان نامه ارشد رشته ادبیات فارسی: مقایسه‌ سبک شناسانه‌ حبسیّات مسعود سعد سلمان با حبسیّات خاقانی

بلافاصله پس از پرداخت لینک دانلود فایل در اختیار شما قرار می گیرد

و در ضمن فایل خریداری شده به ایمیل شما ارسال می گردد.

پشتیبانی سایت :        ****       serderehi@gmail.com

در صورتی که مشکلی با پرداخت آنلاین دارید می توانید مبلغ مورد نظر برای هر فایل را کارت به کارت کرده و فایل درخواستی و اطلاعات واریز را به ایمیل ما ارسال کنید تا فایل را از طریق ایمیل دریافت کنید.

***  **** ***