جستجو در سایت :   

دانشگاه بوعلی سینا

دانشکده ادبیات و علوم انسانی

گروه آموزشی زبان و ادبیات فارسی

پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشته زبان و ادبیات فارسی

 عنوان:

شخصیت حضرت علی (ع) در دو منظومه علی نامه و خاوران نامه

استاد راهنما:

دکتر اسماعیل شفق

استاد مشاور:

دکتر محمد طاهری

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده پایان نامه درج نمی گردد

(در فایل دانلودی نام نویسنده موجود می باشد)

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

(ممکن می باشد هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود اما در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل می باشد)

فهرست مطالب:

فصل اول: طرح پژوهشی

1-1- مقدمه …………………………………………………………………………………………………… 3

1-2- اظهار مسئله و ضرورت انجام پژوهش ……………………………………………………………. 8

1-3- سابقۀ انجام پژوهش………………………………………………………………………………….. 8

1-4- اهداف پژوهش ………………………………………………………………………………………. 9

1-5- فرضیه های پژوهش ………………………………………………………………………………… 9

1-6-روش پژوهش …………………………………………………………………………………………… 9

فصل دوم: کلیات پژوهش

2-1- جریان خلافت بعد از نبی اکرم (ص) …………………………………………………………… 13

2-1-1- رحلت رسول اکرم، جریان سقیفه و موضع امام علی ……………………………………. 13

2-1-2- علل سکوت امام در برابر حکومت خلفا ……………………………………………………. 16

 2-2- ولایت در اسلام …………………………………………………………………………………….. 17

 2-2-1-ولایت تشریعی……………………………………………………………………………………. 19

2-3-خلافت علی (ع)………………………………………………………………………………………. 20

 2-3-1-فعالیت های امام در دوران خلافت ………………………………………………………….. 21

2-4- بهانه های مخالفان برای رویارویی با امام ………………………………………………………. 23

2-5-شیوۀامام علی (ع)در ابراز مخالفت ………………………………………………………………… 30

 2-6- شیوۀ امام علی (ع)در روبرو شدن با مخالفان ………………………………………………………. 36

2-7-جایگاه امام در حکومت خلفا ………………………………………………………………………. 39

2-8-مخالفان سیاسی در دوران حکومت ……………………………………………………………….. 44

2-9-علل مخالفت با حکومت امام علی (ع)……………………………………………………………. 47

2-10-آداب اخلاقی در نبرد مخالفان …………………………………………………………………… 49

2-11-شهادت حضرت علی (ع)…………………………………………………………………………. 56

فصل سوم:تبین پژوهش

3-1-روش پژوهش …………………………………………………………………………………………… 63

فصل چهارم: فضایل حضرت علی (ع)در دو منظومۀ علی نامه و خاوران نامه

4-1-عشق به حضرت علی (ع)و مدح آن حضرت ………………………………………………….. 69

4-1-1-عشق به حضرت علی (ع)و مدح آن حضرت در منظومۀ علی نامه ……………………. 69

4-1-2-عشق به حضرت علی (ع)و مدح آن حضرت در منظومۀ خاوران نامه ………………… 70

4-2-حقانیت امام و فرزندانش برای حکومت پس از پیامبر ……………………………………….. 72

4-2-1-روایت هایی در باب ارتباط امام علی (ع)با رسول اکرم (ص) …………………………. 74

4-2-1-1-رابطۀ پیامبر و امیر المؤمنین در منظومۀ علی نامه ……………………………………….. 75

4-2-1-2-رابطۀ پیامبر و امیرالمؤمنین در منظومۀ خاوران نامه …………………………………….. 76

4-2-3- اما و وصی بودن پیامبر ……………………………………………………………………….. 82

4-2-4-توصیه های پیامبر (ص) برای امیر المؤمنین …………………………………………………. 85

4-2-5-افضلیّت امیر المؤمنین (ع)……………………………………………………………………….. 87

4-2-5-2- علی در قرآن …………………………………………………………………………………. 88

4-3-شرف و بزرگی امام علی (ع)……………………………………………………………………….. 92

4-3-1- حضرت علی (ع)در نهج البلاغه ……………………………………………………………… 93

4-4- شجاعت و ایثار گری ……………………………………………………………………………….. 97

4-4-1-شجاعت و چالاکی در گهواره ………………………………………………………………….. 97

4-4-2-شجاعت و چالاکی در کودکی …………………………………………………………………. 98

4-4-3-شجاعت علی (ع)در نو جوانی ………………………………………………………………… 99

4-4-4- شجاعت های بی همانند علی (ع)در بزرگ سالی ………………………………………… 99

4-4-5- نمونه هایی از شجاعت های بی نظیر علی (ع) در منظومۀ علی نامه ………………….. 100

4-4-6-نمونه هایی از شجاعت های بی نظیر علی (ع)در منظومۀ خاوران نامه ………………… 104

4-5- زهد و عبادات حضرت علی (ع)…………………………………………………………………. 108

4-6-کرامات و معجزات امیر المؤمنین علی (ع)………………………………………………………. 112

4-6-1- کرامات و معجزات امیر المؤمنین علی (ع)در منظومۀ علی نامه…………………………. 113

4-6-2-کرامات و معجزات امیرالمؤمنین علی (ع)در منظومۀ خاوران نامه ………………………. 117

4-7-علم وآگاهی علی (ع)………………………………………………………………………………… 120

4-7-1-علم و آگاهی علی (ع)در منظومۀ علی نامه ………………………………………………….. 121

4-8-صبر وحلم علی (ع)…………………………………………………………………………………… 125

4-9-کرامت نفس و جوانمردی علی (ع)……………………………………………………………….. 131

4-10-عدالت حضرت علی (ع)………………………………………………………………………….. 136

4-11- ثقه به نفس حضرت علی (ع)……………………………………………………………………. 142

4-12- وجوه فصاحت و بلاغت در دو منظومۀ علی نامه و خاوران نامه ……………………….. 146

4-12-1- عناصر موسیقایی ……………………………………………………………………………….. 146

4-12-1-1-وزن ……………………………………………………………………………………………. 146

4-12-1-2-ردیف …………………………………………………………………………………………. 147

4-12-1-3-قافیه …………………………………………………………………………………………… 148

4-12-1-4- عروض ………………………………………………………………………………………. 149

4-12-2- فصاحت …………………………………………………………………………………………. 150

4-12-3- بلاغت ……………………………………………………………………………………………. 152

4-12-3-1- معانی………………………………………………………………………………………….. 153

4-12-3-1-1-انشاء……………………………………………………………………………………….. 153

4-12-3-1-2-امر …………………………………………………………………………………………. 153

4-12-3-1-3- حذف مسندالیه …………………………………………………………………………. 156

4-12-3-2- اظهار …………………………………………………………………………………………… 158

4-12-3-2-1-جایگاه تشبیه در علی نامه و خاوران نامه ………………………………………….. 159

4-12-3-2-2- افراد و ترکیب در تشبیهات …………………………………………………………. 161

4-12-3-2-3- جایگاه استعاره در حماسه ……………………………………………………………. 162

4-12-3-2-4-جایگاه استعاره در علی نامه و خاوران نامه ……………………………………….. 162

4-12-3-2-5-جایگاه کنایه در علی نامه و خاوران نامه …………………………………………… 163

4-12-3-2-6- مجاز مرسل ……………………………………………………………………………… 164

4-12-3-2-7-جایگاه اغراق در حماسه ………………………………………………………………. 165

4-12-3-2-8- جایگاه اغراق در منظومۀ علی نامه و خاوران نامه ………………………………. 165

4-12-3-3-بدیع …………………………………………………………………………………………… 165

4-12-3-3-1-اقسام جناس و تبلور آن در منظومۀ علی نامه و خاوران نامه ………………….. 166

4-12-3-3-2-تلمیح ……………………………………………………………………………………… 169

4-13-وجوه مطابقت با اسناد تاریخی ………………………………………………………………….. 171

4-13-1- شخصیّت های تاریخی موجود در منظومۀ خاوران نامه ……………………………….. 172

4-13-2- شخصیّت های تاریخی موجود در منظومۀ علی نامه ……………………………………. 174

فصل پنجم: استنباط و نتیجه­ گیری

5-1- استنباط و نتیجه گیری ………………………………………………………………………………. 179

منابع و مآخذ …………………………………………………………………………………………………… 185

چکیده:

امام علی (ع) به عنوان انسانی بر تر و متعلق به بشریّت شناخته می گردد. و در حقیقت همۀ آرزوهای بشر در اعمال حضرت امیر(ع) تجسّم یافته و در متون نظم و نثر از منش و رفتار ایشان به عنوان نمونه والای یک بشر کامل یاد شده می باشد. گاهی اوقات در شعر شاعران نکاتی را می بینیم که تقریباً همۀآنها بر اساس  باور و اعتقاد شاعر و براساس صفای دل آنها گفته شده می باشد. جایگاه آزاد حضرت علی (ع) در شعر فارسی جایگاهی  بسیار والا و  بلند مرتبه و  بی نهایت گسترده می باشد. از شاعران مدیحه سرا و عارف گرفته  تا شاعران حماسه پرداز. از صفات با کمال و شکوه و عظمت علی (ع)  نکات برجسته ای را می بینیم که ادبیات و شعر را به اوج زیبایی می رساند. گستردگی جلوۀ شخصیتی آن امام همام در گسترۀ ادب فارسی، تا به آن حد می باشد که نمی توان در حدّ یک پایان نامه به تمام آن پرداخت. پس در راستای انجام این پژوهش که حکم مقدمه را دارد. تنها به اشعار دو شاعر بزرگ آسمان شعر و ادب فارسی ( ربیعی و ابن حسام خوسفی ) اکتفا گردید و در حد توان کوشش گردید، تا سیمای علی (ع) از لابه لای اشعار این دو شاعر بزرگ مورد مطالعه قرار گیرد و بازگو گردد. ابن حسام و ربیع، دو تن از شعرای بزرگ شعر و ادب فارسی هستند که شخصیّت والای علی (ع) آنان را وا داشته تا پیرامون آن حضرت، ابیاتی نغز و زیبا بسرایند. این دو شاعر توانا، برای این که شخصیّت علی (ع) را به گونه کامل به تصویر بکشند، تمام زوایای زندگی آن حضرت را مورد کنکاش  قرار داده‌اند. مانند مسایل مورد توجه این دو شاعر، افضلیت حضرت علی (ع) می باشد که هر یک از آن دو بنا بر اعتقاد و مذهب خویش، دلایلی را برای کسب مقام جانشینی رسول خدا (ص) عنوان می کنند که نویسنده به اظهار ابیاتی که با فضایل علی (ع) در ارتباط می باشد، پرداخته و آنها را مورد تحلیل قرار داده می باشد، با این حال نخست بحثی پیرامون این دو کتاب در این پایان نامه آمده، که گر چه به عنوان مقدمه  می باشد، اما ضرورت آن کاملاً احساس می گردد. در این جا بایستی گفت، تمام این ابیاتی که در دیوان این دو شاعر، در ذکر فضایل حضرت علی (ع) موجود بوده، نویسنده استخراج نموده و آنها را تحلیل کرده می باشد. فضایلی همانند: علم، شجاعت، عدالت، زهد و تقوی، کرامات ومعجزات  حضرت علی (ع) و غیره… علاوه بر مناقب و فضایلی که این دو شاعر به آن پرداخته اند، زیرا در این پژوهش ضرورت داشته می باشد که شمه ای از تاریخ صدر اسلام نیز ذکر گردد و حوادثی که به صورت مستقیم یا غیر مستقیم به زندگانی حضرت علی (ع) پیوند می یابد، بازگو گردد. نویسنده مطالبی کوتاه در این مورد را نیز اظهار داشته می باشد.  در ضمن تصویرهایی که این دو شاعر بزرگ از سیمای مبارک حضرت امیرالمؤمنین (ع) به دست داده اند به صورت تطبیقی،بحث شده می باشد. و در پایان نیز به مطالعه تطبیقی فنون فصاحت و بلاغت این دو منظومه پرداخته ایم.

فصل اول: طرح پژوهش

1-1- مقدمه

شعر را از نظر تقسیم بندی و به اصطلاح انواع ادبی؛ به گونه های متفاوتی تقسیم کرده اند، که شعر حماسی یکی از انواع آن به حساب آمده می باشد.«حماسه ومنظومه های حماسی از دیدگاه صاحب نظران همیشه مطمح نظر بوده می باشد و از آن تعابیر متنوعی شده می باشد که به اجمال به بعضی از آنها تصریح می گردد: حماسه در لغت عرب به معنی گردیدَت در کار می باشد و از این ریشه صفات أحمَس، جمع احامس، یعنی جای سخت و درشت و مرد درشت در دین و دلیر در حرب؛ حَمَس به همین معنی پدیدآمده می باشد.» (صفا،1387:ج1،6) منظومه های حماسی از دیدگاه صاحب نظران به انواع مختلفی مانند:                                       

«1) منظومه های حماسی اساطیری و پهلوانی 2) منظومه های حماسی تاریخی 3) منظومه های حماسی دینی 4) منظومه های حماسی مصنوع تقسیم شده می باشد.» ( همان: 5 )  «حماسه تقریباً در همۀ جوامع هست، امّا در ادبیات عرب، علی رغم این که کلمۀ حماسه عربی می باشد؛ با تمام گستردگی اش از حماسه به معنی واقعی آن خبری نداریم؛ زیرا جامعۀ قبیله ای عرب،قابلیت پیدایش حماسه را نداشته و در گیریها بیشتر قبیله ای و داخلی بوده می باشد.در عرب، حماسه به همین حرکت های جزئی وخروش ها وجدال ها و یاد مفاخرات شخصی و قبیله ای گفته می گردد.اشعار حماسی، (اشعار پهلوانی) در ادبیات عرب برقطعات و قضایایی اطلاق می گردد که بیشتر مبتنی بربیان مفاخر قبیله و فرد و ذکر شاعر از پهلوانیهای خود در میدان جنگ و فرار از مضایق و درافتادن در مهالک و چیره دستی در انتقام یا غارت و نهب می باشد و راویان عرب درذکر تاریخ قبایل ازاین اشعار و رجزهایی که پهلوانان و جنگ جویان می گفتند بسیار یاد کرده اند.» ( همان:16)                                                                                           

«در تاریخ شعر فارسی اشعار دینی از شاعرانی مانند کسایی و نا صر خسرو و ربیع آغاز گردید و بعداً به وسیلۀ شاعران شیعی مذهبی از قبیل قوامی رازی شاعر قرن ششم و ابن حسام خوسفی شاعر قرن نهم و محتشم کاشانی شاعر قرن دهم تکمیل گردید و بعد از آن در تمام دورۀ صفویه و قاجاریه ادامه پیدا نمود.این اشعار که حماسه های دینی را هم بایستی در شمار آنها دانست، معمولاً در ذکر مناقب یا مصائب اولیای دین و پیشروان تشیع سروده شده می باشد و رواج این نوع شعر در دورۀ صفویه که عهد تقویت مذهب تشیع و رسمی شدن آن در ایران می باشد، از هر دورۀ دیگر بیشتر و در دورۀ قاجاری نیز از رواج نیفتاد.» ( صفا، 1387: ج 1،89 )

1-1-1- علی نامه

«علی نامه» نخستین تجربۀ شعر حماسی شیعه اثنی اشعری می باشد، که هم از نظر قدمت تاریخی حماسه‌های شیعی و هم از نظر در برداشتن نوادر لغات و ترکیبات فارسی کهن، در کمال اهمیّت می باشد.امّا این اثر ارزشمند، تاکنون گمنام مانده و در کتب تاریخ ادبیات فارسی به آن تصریح ای نشده می باشد. این کتاب حماسی، منظومه ای می باشد بازمانده از قرن پنجم که تنها 60 سال بعد از خلق شاهنامه به مقابله با آن برخاسته، و یا به تعبیر بهتر به استقبال شاهنامه رفته می باشد. شاعر این منظومه که ربیع نام دارد، ضمن تکریم به فردوسی و اثر هنری اش، شاهنامه را غیر واقعی می داند و پیش روی آن «حماسه ای راستین» را ارائه می کند؛ آن هم در قالب جنگ های امام علی بن ابی طالب (ع). مأخذ تاریخی ربیع،روایات «ابو المخنف لوط بن یحیی» می باشد که دو کتاب در باره جنگ های (جمل ) و (صفین ) داشته می باشد. با این که کتاب ها به ما نرسیده می باشد، از دیگر روایات و قرا ئن مختلف می توان دانست که شاعر علی نامه تا حدودی به متن تاریخ وفادار بوده می باشد و به این لحاظ شعر او در باب تاریخ جمل و صفین کتابی ارزشمند به حساب می آید.به اعتقاد کارشناسان، زبان شعر در این منظومه نیز بسیار کهن می باشد و گنجینه ای می باشد از واژگانی که امروز مهجور و فراموش شده اند و حتی در کتب همان عصر هم به سختی می توان مشابهتی برای آنها پیدا نمود.این کتاب به لحاظ دستوری و شیوه های بیانی نیز نکاتی در خور توجه در خود دارد. ربیع این منظومه را در بحر متقارب یعنی همان وزن حما سی زبان فارسی سروده می باشد؛ پس وزن منظومه علی نامه دقیقاً همان وزن شاهنامه یعنی( فعولن، فعولن، فعولن، فعول ) می باشد. شاعر عروض را در حد عصر خود می شناسد و به آن پایبند می باشد؛ امَا بعضی ویژگی های سبکی از یک سو و اشتباهات کاتب ( نسخه نویس ) از سویی دیگر سبب شده تا در بعضی صفحات منظومه خطای فاحش عروضی دیده گردد و بعضی ابیات نیز کاملاً موزون نباشد.

خود شاعر می گوید:علی نامه را به تقلید و در جواب شاهنامه سروده می باشد و با در نظر داشتن فاصله زمانی اندکش با فردوسی و این که اولین کسی می باشد که شاهنامه را استقبال کرده و جواب داده، در اوج اهمیّت می باشد.                                                                                                                         

فردوسی در سال 420 رحلت کرده می باشد و علی نامه در سال 482 سروده شده می باشد.

دوچهارصد بود و هشتاد سال                    چو آمد به سر نظم این سعد فال  

(دیوان، 1388:299پ )

و در آغاز مجلس هشتم از حرب صفین تحمیدیّه ای دارد که شبیه بعضی کار های فردوسی می باشد، مانند این ابیات:

به نام خداوند خورشید و ماه                              نگارندۀ هر سپید و سیاه

برآرندۀ آسمان و زمین                                          خداوند کون و مکان و مکین

(دیوان، 1388: 207 ر)

گویندۀ این منظومه، با این که به توصیف میدان های نبرد دلاوران عربی پرداخته به علّت توجهی که به شاهنامه داشته و تعلق خاطری که به گونه طبیعی به زمینه های اساطیری شاهنامه دارد، غالباً از وصف‌های شاهنامه بهرۀ بسیار می برد و در سراسر کتاب تعبیراتی که نشان دهندۀ تصریح به ایران باستان و زمینۀ فرهنگی شاهنامه می باشد، فراوان می توان دید:

فرس زیر رانش به مانند رخش                       همی جست زیرا برق و می زد درخش

شجاع دلاور بُد ونامدار                                   به مردی فزون تر ز اسفندیار

(دیوان، 1388:112ر)

نکتۀ جالب توجه این می باشد که جنبۀ اساطیری و نمونه و ار این قهرمانان ملّی را همچنان محفوظ نگه می دارد و در قیاس قهرمانان دینی خویش، قهرمانان اساطیری را تحقیر نمی کند. رستم برای او همچنان رمز توانایی و  دلیری می باشد.

2-1-1- خاوران نامه

«خاوران نامه، مشهورترین ولایت نامه فارسی سرودۀ ابن حسام خوسفی در قرن نهم می باشد. ولایت نامه یک نوع ادبی معروف در تاریخ ادب فارسی بوده که امروز فراموش شده می باشد. در ولایت نامه داستانی به نظم و به لحن حماسی درمورد قهرمانی های امیر مؤمنان علی (ع) تبیین داده می گردد که غالباً آمیخته به افسانه می باشد. ابن حسام در خاوران نامه چندین ولایت نامه دیگر نیز  سروده می باشد.ابن حسام خاوران نامه را که بعضی خاور نامه نیز نامیده اند، در قالب مثنوی و در بحر متقارب مثمن محذوف سروده می باشد. اوکتاب را با ذکر توحید خداوند آغاز کرده، خرد و دانش را ستوده و پس از منا جات به ستایش مقام نبوت پرداخته می باشد.خاوران نامه از قدیمی ترین حماسه های فارسی شیعیان می باشد.»( صفا،1387:ج1، 377) اما آنگونه که شهرت یافته کهن ترین حماسه شیعی به زبان فارسی نیست و منظومه علی نامه از قرن پنجم، سروده ربیع از آن کهن تر می باشد.                                 

در آغاز خاوران نامه اصحاب پیامبر صلی الله علیه و سلم در حضور او بحث می کنند که چه کسی از اصحاب پهلوان تر می باشد و به دنبال این بحث و نزاع، دو تن از اصحاب، ابو المحجن و سعد وقاص  مکّه را به قصد خاور زمین ترک می کنند. آنان در راه با نوادر، فرمانروای راهزنان، می جنگند و سعد وقاص اسیر می گردد. ابوالمحجن نوادر را می کشد و سعد وقاص را می رهاند که هر دو با قطار آدم خوار رو به رو می شوند و پس از جنگیدن با او می گریزند. حضرت محمد (ص)، علی علیه السلام را به جست وجوی آن دو روانه می کند. بعضی از مردم خاور زمین قنبر را اسیر می کنند و امیر المؤمنین قنبر را گم می کند. علی (ع) پس از آنکه ابو المحجن و سعد وقاص را می یابد و او را می رهاند و در این بین مالک اشتر هم به جست و جوی حضرت علی می آید و سپاه اسلام به رهبری علی چندین بار با سپاه خاور زمین می جنگد. در بخشی از داستان عمر و امیّه نیز به داستان وارد می گردد که پیک و تندر سپاه اسلام می باشد. پاره هایی از کتاب از جنگ علی (ع) با جا دوان بحث می کند. سرانجام علی علیه السلام خاور زمین را مسخر می کند و جمشید شاه می گریزد. پس از آن علی علیه السلام رسول اکرم (ص) را در خواب می بیند که به او فرمان می دهد به سرزمین قهرمان رود تا یادگار سلیمان (ع) را از فراز کوه بلور برایش بیاورد و او در آنجا با سپاه  قهرمان می جنگد. پس از آن علی (ع) به سرزمین ساحل می‌رود. بخشی عظیم از خاوران نامه دربارۀ جنگ های امیر مؤمنان با تهماس، پهلوان اهل ساحل می باشد. پس از آن به سرزمین قام، که سرزمین زردتشتیان می باشد می رود و با صلصال می جنگد. در تمام این جنگ ها سپاه اسلام به رهبری علی علیه السلام پیروز می باشد. مالک اشتر و عمر و امیه نیز قهرمانی های بسیار نشان می‌دهند.

تعداد صفحه : 194

قیمت : 14700 تومان

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   پایان نامه ارشد رشته زبان و ادبیات فارسی: بررسی کهن ­الگوهای داراب­ نامه طرسوسی

بلافاصله پس از پرداخت لینک دانلود فایل در اختیار شما قرار می گیرد

و در ضمن فایل خریداری شده به ایمیل شما ارسال می گردد.

پشتیبانی سایت :        ****       serderehi@gmail.com

در صورتی که مشکلی با پرداخت آنلاین دارید می توانید مبلغ مورد نظر برای هر فایل را کارت به کارت کرده و فایل درخواستی و اطلاعات واریز را به ایمیل ما ارسال کنید تا فایل را از طریق ایمیل دریافت کنید.

***  **** ***